Archief voor augustus, 2015

On writing 3: Blijf trouw aan jezelf

Een van de dingen waarvan ik het belang het afgelopen jaar nog scherper ben gaan zien is dat je als schrijver zo dicht mogelijk moet blijven bij wie je bent als schrijver. Ik heb jarenlang geprobeerd het soort fantasy te schrijven waarvan ik dacht dat ik het wilde schrijven – beïnvloed door andere schrijvers, door de markt, door de mening van andere schrijvers.

En ik kwam eigenlijk nooit ergens uit. Romans bleven halverwege steken. Verhalen schrijven was een oneindige wortelkanaalbehandeling. Steeds was er die gedachte “volgens mij is dit niet helemaal zoals het zou moeten zijn. Zoals het zou kunnen zijn.”

In mijn geval was het probleem altijd dat mijn stijl nogal de lengte in gaat.  Met andere woorden, ik heb veel woorden nodig om een goed verhaal op mijn manier te vertellen. Vandaar de marteling bij het schrijven van korte verhalen. Ik heb heel lang geprobeerd om korter en doeltreffender te schrijven. Anders te plotten. Maar lukken deed het nooit.

Tot ik uiteindelijk op het punt stond het schrijven maar aan te geven. En toen bedacht om het nog een keer te proberen, maar dan het verhaal te schrijven dat ik wilde schrijven op de manier waarop ik dat wilde schrijven. En als dan niemand het zou willen hebben – pech. Vanaf dat moment ging ik schrijven en herschrijven. Ik leerde mezelf niet om korter of anders te schrijven, maar om doeltreffender te schrijven.

Er is niets mis met lengte – zolang het maar de goede woorden zijn en niet de saaie. En geloof me, als ervaren fantasylezer heb ik heel. Veel. Saaie. Woorden. Gelezen. George R.R. Martin schrijft mooie lange verhalen. Brandon Sanderson ook. En wat hun werk onderscheidt is dat ze het verhaal en de wereld zodanig hebben uitgewerkt dat alle overbodige stukken eruit zijn gehaald. Geen onnodige expositie meer. Geen ellenlange verhandelingen over cultuur en geschiedenis. Wel diepte, prachtige personages, supervette actie. Ik las Steven Erickson en zag hoe hij zich boek na boek ontwikkelde en hoe zijn plotopbouw en spanningsbogen beter werden.

Kortom, ik ging geloven in wat een andere schrijver wiens naam ik me even niet herinner eens goed samenvatte: style is what you can’t help writing. Zodra je namelijk niet meer na hoeft te denken over hoe je iets op papier zet en je helemaal kunt richten op het wat, maak je geestelijke ruimte vrij om je eigen sterke punten sterk genoeg te maken om een goede roman te schrijven.

Recent tekende ik een contract voor twee boeken. Iets is er dus goed gegaan.

Let wel, dit is niet hetzelfde als niet willen samenwerken met een uitgever om je verhaal commerciëler te maken. Het betekent dat je precies weet wat je zelf wilt met je verhaal en dat je in staat bent binnen de grenzen van de redelijkheid met de uitgever te werken om het te maken zoals hij het wil. De keuze om naar een uitgever te gaan betekent namelijk dat je zegt: ik wil binnen jullie kaders uitgegeven worden.

Dat betekende dat ik afscheid moest nemen van een aantal zaken waaraan ik tijdens het schrijf- en herschrijfproces nogal gehecht was geraakt. De structuur moest anders. Het perspectief. Er moesten personages bij. Het plot werd aangepast. Het werd, kortom, een ander boek.

Het blijft echter het boek dat ik wil schrijven  op de manier waarop ik het wil schrijven. Sommige dingen heb ik niet willen aanpassen. Voor andere wijzigingen heb ik oplossingen gevonden die voldoen aan mijn eigen criteria, al zal de uitgever wellicht hier en daar fronsen. Maar uiteindelijk zal het door al deze wijzigingen een sterker boek worden – ook ik heb blinde vlekken waar ik op gewezen moest worden.

En misschien vertel ik nog wel eens wat ze zijn ook…

Advertenties

Een reactie plaatsen

On writing 2: magie en realisme

Het overkwam me gisteren toen ik diep, heel diep in een hoofdstuk zat. Het is een cruciaal hoofdstuk in het hele boek en het schrijven ervan ging als vanzelf – ik was aan het toewerken naar die scene die al vanaf het eerste begin in mijn hoofd zat. De scene die aanleiding is geweest voor de twee boeken die ik ga schrijven voor LS. De meeste schrijvers zullen dat wel herkennen.

Ik vloog dus over de toetsen tot ik ineens bleef haken na een bepaalde scene die me niet beviel. Als je aan het schrijven bent en zeker op de momenten dat het vanzelf lijkt te gaan loopt je bewustzijn een paar tellen achter op je vingers, dus het duurde even voor ik in de gaten had dat er iets niet klopte.

Het was eigenlijk de allereerste scene waarin een van mijn hoofdpersonen magie gebruikte en ik het hele proces dus van dichtbij beschreef. Ik stopte, las terug en zag onmiddellijk waarom mijn schrijfgeest aan de bel had getrokken. In mijn enthousiasme had ik me niet aan de beginselen van de magie gehouden die ik voor mijn wereld heb opgesteld en was vervallen in standaardeffecten die tot de special effects van de meeste fantasyseries behoren.

En dat was nu juist niet de bedoeling.

Het gebruik van magie is een van de belangrijkste aspecten bij het schrijven van een fantasyroman. De reden waarom ik fantasy schrijf – en waarom alle fantasyschrijvers fantasy schrijven – is het gebruik van magie. Een tweede reden is dat je een geheel eigen en alternatieve samenleving kunt opbouwen, natuurlijk, ook niet onbelangrijk. Maar dat dan liefst met magie.

Nu is magie de reden dat de meeste haters van het genre zo op ons neerkijken – dat en Orcs en trollen en elfen, natuurlijk – en als we het genre door de jaren heen bekijken is dat natuurlijk niet geheel en al onterecht. Magie is een beetje gebruikt als de onuitputtelijke special effects generator.  Als de plotmachine die schrijver en personage uit elke moeilijkheid redt. Je kent het wel – vuurballen, stralen energie, aardbevingen op commando, en dat alles afkomstig van die man in die jurk met de lange baard die wat met zijn handen staat te wapperen.

Maar het leuke van magie is juist om het naadloos te integreren in je wereld, zodat het vanzelfsprekend is voor lezer en schrijver.  Zodat het ook je verhaal niet overneemt – een goed verhaal gaat tenslotte over personages niet over magie. Hoe beter je magie aard in wereld en verhaal, hoe geloofwaardig en realistischer het wordt. Er zijn een aantal dingen die je kunt doen waardoor magie je verhaal diepte geeft en tegelijkertijd zorgt voor spanning.

De gevolgen van magie

Wat meestal gebeurt is dat je als schrijver de gevolgen van magie onvoldoende hebt doorgedacht op grotere schaal. Dat gaat als volgt: als een enkele magiër dit al kan, wat dan als er honderd magiërs op de wereld zijn? Of duizend?

Het gebruik van magie onttrekt energie uit de aarde. Wat dan als tien magiërs het tegelijkertijd doen? Of honderd? Of vijf maar dan gedurende jaren? Of eeuwen?

Als magie niet ongewoon is, dan heeft een maatschappij zich daar op ingesteld. Zoals Terry Pratchett een alchemist eens liet zeggen in een van zijn romans: energie opwekken? Waarom zouden we in godesnaam? Voor dat soort dingen hebben we toch gewoon ordentelijke magie?

Er zijn regels en die regels worden consequent doorgevoerd.

Dat betekent dat de regels die voor andere magiegebruikers gelden dus ook voor je personages gelden en dat die dus niet ineens iets heel ongebruikelijks uit de hoge Deus Ex Machina Hoed kunnen trekken om de wereld te redden. Moderne lezers haken dan af – ik tenminste wel. Lezers en personages kunnen samen ontdekken wat wel en wat niet werkt, waarbij duidelijk is dat het personage bepaald niet over goddelijke krachten beschikt, terwijl ze wel net dat extra beetje meer hebben dan de andere inwoner van je wereld. Mistborn van Brandon Sanderson is hier een goed voorbeeld van. Tolkien is een ander voorbeeld. Bij hem is alle magie op de achtergrond, is het duidelijk dat er regels zijn al wordt het nooit helemaal duidelijk wat die regels dan zijn, al weet de lezer al snel dat magie een goddelijke bron heeft.

Er zitten kosten aan het gebruik van magie.

Magiegebruik is dus gelimiteerd en de gebruiker moet dus kiezen: moet ik nu al los of toch nog maar even wachten? Dit wekt spanning op, zeker als de lezer zich van deze beperking bewust is. Er zijn verschillende voorbeelden van welke kosten dat dan kunnen zijn. Magiegebruik kan ingrediënten nodig hebben waardoor niet elke spreuk zomaar op elk moment gebruikt kan worden. In de boeken van Robin Hobb kan de gebruiker zichzelf verliezen bij het gebruik van magie en zichzelf daarmee opbranden. Het meest extreme voorbeeld is Merlijn, die ouder wordt bij het gebruik van elke spreuk.

Als magie geen limiet heeft neemt het vrijwel altijd het verhaal over ten koste van de spanning en de geloofwaardigheid. Voor elke machtige magiër is er een die nog machtiger is of op het punt staat te worden. Als er niets is dat een magiër in theorie niet kan doen, is het dus op enig moment al gedaan. En logischerwijs is dan of de wereld allang vernietigd door een uit de hand gelopen oorlog of de machtigste der magiërs is de baas over de wereld – tot er een komt die ook hem (of haar) van de troon stoot.

De bron van magie.

Magie kan overal vandaan komen:

  • Van de goden, als kracht die aan de gebruiker wordt geschonken.
  • Uit de aarde, als kracht waar vrijelijk over beschikt kan worden.
  • Uit de magiegebruiker zelf.
  • Uit voorwerpen en/of ingrediënten die bereid kunnen worden.
  • Uit bepaald voedsel (waarom niet?)
  • Etc.

De magiër

Wie er toegang heeft tot magie kan per wereld verschillen. Zijn het alleen de nobelgeborenen, die het als een talent erven (Robin Hobb)? Is het een talent dat per toeval aan iedereen kan toevallen? Kan het aangeleerd worden? Kan het door iets of iemand toegekend worden? Hoeveel magiërs zijn er dan per 1000 inwoners – met andere woorden, hoe geloofwaardig is het dat je hoofdpersoon er net op dat moment van het verhaal een tegenkomt?

Magie en maatschappij.

De relatie tussen magie en de wereld is ook iets dat je onder de loep moet nemen voor je gaat schrijven, omdat het de reactie van je personages ten opzichte van magie (of over het beschikken ervan) bepaald. Denk daarbij wel aan het feit dat een maatschappij zelden zo homogeen is als in de meeste slechte fantasy wordt voorgedaan. Binnen een enkel land of regio kunnen er talloze houdingen zijn ten opzichte van magie en magiërs die bepaald wordt door allerhande sociaal-politieke factoren, zoals religie, taboes of decreten van de machthebbers.

Magie gebruiken als schrijver

Een schrijver moet nagedacht hebben over alle elementen die ik hierboven noem. En het vervelende is, je komt er pas achter dat je iets niet voldoende hebt doordacht op het moment dat je die ene spannende scene aan het schrijven bent. Of er halverwege je boek – zoals ik bij de vorige draft van dit boek – iets gebeurt waaruit blijkt dat je het hele plot opnieuw moet doen omdat er onoplosbare plotproblemen zijn ontstaan doordat je dat ene effect over het hoofd hebt gezien.

In mijn geval kwam dat naar voren toen ik las dat ik was teruggevallen op standaardeffecten die niet pasten bij mijn zorgvuldig vormgegeven. Laat ik een analogie gebruiken (om niet teveel te verraden). Stel je hebt een gevaarlijke situatie diep onder de grond, maar gelukkig is een van de personages van dienst een magiër. Maar helaas – het is een watermagiër, die water nodig heeft om mee te kunnen werken (of aarde. Of zonnebloemen. Jullie snappen het wel…). Oeps…

Ik vind het persoonlijk ook interessant – als schrijver en als lezer – om te zien hoe een personage omgaat met het feit dat hij of zij magie kan gebruiken. Wat voor effect heeft dat op hem of haar?

En het is heel makkelijk om de kosten van magie over het hoofd te zien als je het personage in een spannende situatie hebt gebracht, die het nodige vuurwerk nodig heeft – waarna blijkt dat het personage volgens je eigen regels opgebrand is na dit vuurwerk, maar nog lang niet uit de gevaarlijke situatie is ontsnapt. Dat betekent dan: het hoofdstuk opnieuw plotten. En tegelijkertijd eens kritisch kijken naar het systeem dat je bedacht hebt…

 

Een reactie plaatsen

On writing 1: dynamiek in dialoog

Zoals de meesten inmiddels wel weten, ik ben bezig met het schrijven van een fantasyroman voor uitgeverij Luitingh-Sijthoff. Ik loop nogal eens tegen zaken aan die wellicht interessant zijn voor andere schrijvers. Vandaar dat ik op deze plek regelmatig wat zal roepen over wat ik meemaak.

Verdorie, het lukt niet

Zelfs al ben je nog zo goed voorbereid, het komt voor dat het hoofdstuk waar je aan schrijft niet loopt. Je merkt het snel genoeg: het voelt aan alsof je letterlijk door stroop heen moet schrijven, de personages zijn weigerachtig, de dialoog wil maar niet vlotten en om de zoveel alinea’s weet je niet meer waar je naartoe moet.

Dit zijn momenten waarop je serieus ontmoedigd kunt raken. Het lijkt dan alsof het niet meer gaat. Het is juist in deze situaties belangrijk dat je tijdig de beslissing neemt om te stoppen met schrijven, het geschrevene op de afvalhoop gooit en het hoofdstuk opnieuw opzet.

Het probleem is waarschijnlijk (bij mij althans) dat de opbouw die je voor het hoofdstuk gekozen hebt niet de goede is.

Als het goed is heb je het verhaal opgedeeld en werk je toe naar een bepaald einde. Zelfs als je niet zo grondig bent in de voorbereiding als ik heb je als het goed is wel een ruw idee van wat je ongeveer op welke plaats wilt laten gebeuren en welke informatie je moet geven om het verhaal voort te stuwen.

Zelfs als je alles min of meer vooraf hebt uitgedacht is het altijd een verrassing wat er tijdens het daadwerkelijke schrijven precies gaat gebeuren. Het gaat altijd anders dan je bedacht hebt, omdat het creatieve proces zich voor een deel onbewust afspeelt. met andere woorden, je personages gaan aan de haal met het verhaal.

Dat wordt deels veroorzaakt omdat je de personages zo goed kent dat het bepalen hoe ze zich gedragen en wat ze zeggen op een gegeven moment vrijwel automatisch gaat, zodra de context helder genoeg omschreven is en je weet waar je naartoe moet schrijven.

Als dat schrijven dan niet automatisch gaat, ligt het probleem bij (a) dat de context niet helder is en/of niet klopt of (b) je hebt onvoldoende gekeken naar waar je naartoe moet, ofwel, wat er precies in het hoofdstuk moet gebeuren.

Wat er in een hoofdstuk kan gebeuren bestaat uit meerdere elementen:

  • actie
  • expositie
  • interior dialogue
  • dialoog

Daarvoor moet je weten:

  • locatie(s)
  • personage(s)

En natuurlijk:

  • het tijdsverloop
  • afwisseling tussen verdichting en real time (ofwel inzoomen en uitzoomen)

Verdichting is het samenvatten van gebeurtenissen om een bepaalde tijdspanne te overbruggen. In Echte Tijd zoom je in op een bepaalde gebeurtenis die je in zijn geheel beschrijft van begin tot einde in chronologische volgorde. Een hoofdstuk is meestal een mix van beide – hoe die mix eruit ziet hangt af van het soort verhaal en de stijl van de auteur.

Spelen met de verhouding tussen die twee stelt je in staat het tempo van het verhaal op te voeren of juist wat te drukken, al naar gelang je wensen op dat moment. Het is onmogelijk alles in Echte Tijd weer te geven (al komen sommige auteurs dichtbij), zeker in fantasy, dat een hoge informatiedichtheid kent.

De problemen met opbouw en tempo doen zich meestal voor in de stukken echte tijd, dat voor een groot deel uit dialogen bestaat. Het is lastig om een goede dialoog te schrijven, helemaal als je ook nog een hoeveelheid informatie in de dialoog moet verwerken omdat het plot daarom vraagt.

Dialoog is een van de beste manieren om plotinformatie en world building in te vervatten, omdat de personages het persoonlijk maken en dus relevant. Het grote probleem is: hoe creëer ik de juiste context waarin ik op een natuurlijke wijze bepaalde informatie in een dialoog kan verwerken?

Om weer terug te komen op mijn oorspronkelijke probleem, ik bleef hangen in een scene die zich in echte tijd afspeelde. Het gesprek tussen mijn personages liep keer op keer vast. Wat te doen?

Het probleem is op te lossen door naar twee aspecten van een hoofdstuk of een scene te kijken:

Je hebt je personages op de verkeerde plek geplaatst

Bedenk dat de locatie bepalend is voor de sfeer en het verloop van de scenes die je wilt schrijven, zeker bij het verlevendigen van dialoog. Nachtscenes zijn sfeervol, maar leveren weinig mogelijkheid tot het geven van visuele informatie. Personages zien elkaar gezichtsuitdrukking en lichaamstaal ook niet, waardoor dialogen minder emotionele lading kunnen meekrijgen.

In mijn geval was de locatie die ik aanvankelijk gekozen had de kamer waar de hoofdpersoon woont, samen met een ander personage waar ze veel mee samen werkt. Dat bleek een foute beslissing. Er was geen uitzicht naar buiten en de dialoog bleef daardoor steriel en ik vond geen goede aangrijpingspunten om de informatie die ik wilde delen naar voren te brengen.

Vaak is het namelijk het beste als je hooks uit de omgeving gebruikt om bepaalde zaken aan de orde te stellen, zodat je dialoog niet uit de lucht komt vallen. In dit geval vond ik geen natuurlijke manier waarop het onderwerp wat ik aan de orde wilde stellen in de dialoog te vlechten, behalve door gebruik te maken van de oplossing “trouwens, wist je dat…” en dat is vrijwel altijd een slecht idee.

De oplossing was in dit geval de scene te verplaatsen naar een café waar ik de hoofdpersoon aan het ontbijt zette, aan een tafel bij het raam zodat ze naar buiten kon kijken. Dat betekende dat er voldoende aanknopingspunten waren om in een dialoog te vlechten (wat er op straat gebeurt, de gasten in het café, de waard die eten en drinken komt brengen).

Je hebt het verkeerde personages gekozen

Soms kom je erachter dat de personages waar je een scene omheen hebt gebouwd onvoldoende gelegenheid bieden om te zeggen wat je wilt zeggen. Bedenk dat personages met hun achtergrond, motivatie en gedrag in hoge mate bepalend zijn voor hoe een scene zich ontwikkeld. Ze moeten voldoende kennis bezitten over het odnerwerp dat centraal staat in een scene.

In dit geval kwam ik een personage te kort. Nadat ik de locatie had gewijzigd in een café tijdens het ontbijt voegde ik een bepaald personage toe, zodat ik voldoende dynamiek in de scene had om deze te sturen in de richting die ik wilde.

Dynamiek is belangrijk, vooral in scenes met veel dialoog waarin veel informatie wordt gegeven. Je wil de lezer niet het gevoel geven dat je het hoofdstuk gebruikt om een lading info te dumpen. Je moet dus zorgvuldig nadenken over het onderwerp van gesprek en over een zo natuurlijk verloop van het gesprek, waarbij de elzer nooit het idee krijgt dat de schrijver door het personage spreekt. Wat ze zeggen moet passen bij hun persoonlijkheid, hun achtergrondkennis en de manier waarop ze zich normaal gesproken gedragen.

De oplossing was in dit geval een verandering van locatie en het toevoegen van een derde personage. Daarbij liet ik de scene beginnen met de hoofdpersoon die wat zag gebeuren op straat, zodat ze al wat had over na te denken. Dit gebruikte ik als inleiding op het onderwerp dat wat later aan de orde kwam toen de twee andere personages het café binnenkwamen.

Dynamiek creëren

Dit “binnenkomen” wat ik hierboven beschrijf zorgde voor de dynamiek die ik nodig had. De twee bijpersonages kwamen ergens vandaan en hadden wat meegemaakt waar ze over wilde praten. Om technisch te worden, door ze samen te plaatsen ontstonden er verschillende relaties waarmee je in het gesprek kunt werken:

  • De relatie van de hoofdpersoon tot de twee die binnenkomen
  • De relatie van elke van de twee binnenkomende personen met de hoofdpersoon
  • De relatie tussen de twee binnenkomende personen

Dit zorgt ervoor dat je personages op verschillende niveaus op elkaar kunnen reageren, zodat je de hele dialoog en alles wat eromheen gebeurt een zekere emotionele lading kunt geven:

  • de een is boos op de een en teleurgesteld in de ander
  • nummer twee is verlegen, is liever ergens anders en vertoont ontwijkend gedrag
  • nummer drie wil informatie en speelt de andere twee tegen elkaar uit

Als je dit vergelijkt met de situatie die ik aanvankelijk had gekozen (twee personages die stil zitten in een kamer zonder uitzicht) is het duidelijk dat ik in de nieuwe situatie mezelf voldoende aangrijpingspunten biedt om een levendig hoofdstuk neer te zetten, waarbij ik niet alleen veel informatie kwijt kan, maar ook nog eens aan de ontwikkeling en verdieping van de personages kan werken.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Een reactie plaatsen

%d bloggers liken dit: